Ο Σεπτέμβρης έχει έναν ήχο που τον ξέρει κάθε γονιός. Το ξυπνητήρι που χτυπά νωρίτερα, το «βάλε τα παπούτσια σου», το «θα αργήσουμε» που έχει ήδη ειπωθεί για δέκατη φορά. Και κάπου ανάμεσα στο σακίδιο που δεν βρίσκεται και στη φωνή που ανεβαίνει στον διάδρομο, εμφανίζεται η γνωστή σκέψη: «Ίσως έπρεπε να το είχα πει πιο ήρεμα».
Τα τελευταία χρόνια το διαδίκτυο μας έμαθε δύο τρόπους να μιλάμε για την ανατροφή. Ο πρώτος είναι το gentle parenting, η ήπια γονεϊκότητα, που μιλά για ενσυναίσθηση, για συναισθήματα που ονομάζονται και για γονείς που μένουν ήρεμοι. Ο δεύτερος, πιο πρόσφατος και πιο θορυβώδης, είναι το FAFO parenting, από το «f*ck around and find out», που στα ελληνικά θα το λέγαμε «κάνε τα δικά σου και μάθε τις συνέπειες». Το ένα μοιάζει με αγκαλιά. Το άλλο μοιάζει με ένα βήμα πίσω. Κι ανάμεσά τους στέκονται οι γονείς, κουρασμένοι, να αναρωτιούνται ποιος έχει δίκιο.
Θα σου πω κάτι που σπάνια ακούγεται. Δεν είναι στρατόπεδα. Είναι δύο μισά της ίδιας ανάγκης του παιδιού, και κανένα δεν αρκεί μόνο του.
Τι είναι το gentle parenting και τι δεν είναι
Στην ουσία του, το gentle parenting είναι μια σχέση που βασίζεται στον σεβασμό. Ο γονιός βλέπει το συναίσθημα του παιδιού, το αναγνωρίζει και μένει σταθερός στον κανόνα. «Βλέπω ότι θυμώνεις, το καταλαβαίνω, και δεν χτυπάμε». Το συναίσθημα χωράει. Η συμπεριφορά έχει όρια.
Εκεί όμως γίνεται συχνά η παρεξήγηση. Πολλοί γονείς κράτησαν το πρώτο μισό και ξέχασαν το δεύτερο. Έτσι γεννήθηκε αυτό που αρχίζει να λέγεται soft parenting, όπου κάθε φορά που το παιδί δυσκολεύεται, ο κανόνας αλλάζει. Δεν είναι πια ενσυναίσθηση. Είναι αποφυγή της σύγκρουσης, και το παιδί χάνει κάτι σημαντικό: την εμπειρία ότι μπορεί να απογοητευτεί και να το αντέξει.
Υπάρχει και ένα δεύτερο βάρος, πιο αόρατο. Όταν η ήπια γονεϊκότητα γίνεται μέτρο τελειότητας, ο γονιός αρχίζει να ελέγχει κάθε του λέξη σαν να τον παρακολουθεί κάποιος. Δεν επιτρέπεται να θυμώσει, να κουραστεί, να πει «όχι» χωρίς εξήγηση. Κι όταν αυτό αποτυγχάνει, όπως αναπόφευκτα αποτυγχάνει, έρχονται οι ενοχές.
Τι είναι το FAFO parenting και γιατί έγινε viral
Το FAFO γεννήθηκε ως αντίδραση σε αυτή ακριβώς την κούραση. Η ιδέα είναι απλή: ο γονιός κάνει ένα βήμα πίσω και αφήνει το παιδί να βιώσει τις φυσικές συνέπειες των πράξεών του. Ξέχασες το μπουφάν, κρύωσες. Δεν διάβασες, πήρες χαμηλό βαθμό.
Και υπάρχει μια αλήθεια εδώ. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο ακούγοντας. Μαθαίνουν και μέσα από την εμπειρία, και ο γονιός που τα προστατεύει από κάθε μικρή δυσκολία τους στερεί την ευκαιρία να χτίσουν αντοχή.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η συνέπεια αποκόβεται από τη σχέση. Ένα παιδί που κρυώνει και δεν έχει κανέναν να το ακούσει δεν μαθαίνει «θα πάρω μπουφάν». Μαθαίνει «είμαι μόνο μου όταν κάνω λάθος». Και ένα παιδί που συνδέει το λάθος με τη μοναξιά ή με τη ντροπή αρχίζει να φοβάται το λάθος αντί να το καταλαβαίνει. Ας ξεκαθαρίσουμε και κάτι ακόμη. Η ταπείνωση ή η τιμωρία με νέο όνομα δεν είναι φυσική συνέπεια. Η φυσική συνέπεια προκύπτει από τα ίδια τα πράγματα. Η τιμωρία προκύπτει από τον ενήλικα.
Γιατί κουράστηκες, και γιατί δεν φταις εσύ
Θέλω να σταθώ εδώ, γιατί είναι κάτι που σπάνια συζητιέται. Πολλοί από τους γονείς που εξαντλούνται με το gentle parenting μεγάλωσαν οι ίδιοι με αυστηρότητα, με φωνές, με «έτσι θα κάνεις επειδή το λέω εγώ». Και πήραν μια γενναία απόφαση: «Στο παιδί μου δεν θα το κάνω αυτό».
Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουν το μοντέλο. Προσπαθούν να δώσουν κάτι που ποτέ δεν πήραν, από ένα ντεπόζιτο που δεν γέμισε ποτέ. Και όταν το παιδί σπάει τον κανόνα για δέκατη φορά, ενεργοποιείται το δικό τους παιδί μέσα τους, εκείνο που φοβήθηκε, που σώπασε, που κρύφτηκε. Η ήρεμη φωνή που είχαν διαβάσει στα βιβλία χάνεται, βγαίνει η φωνή που άκουγαν οι ίδιοι, και μετά έρχεται η ενοχή. Ένας κύκλος που δεν έχει να κάνει με το πόσο καλός γονιός είσαι. Έχει να κάνει με το τι κουβαλάς.
Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ έγραφε ότι τίποτα δεν επηρεάζει ψυχολογικά τα παιδιά περισσότερο από τη ζωή που ο γονιός δεν έζησε. Η συστημική ματιά το λέει αλλιώς, αλλά καταλήγει στο ίδιο σημείο: ό,τι μια γενιά δεν κατάφερε να νιώσει και να επεξεργαστεί, το κουβαλά η επόμενη, συχνά χωρίς να ξέρει από πού προέρχεται. Δεν το λέω για να προσθέσεις άλλη μία ενοχή. Το λέω γιατί, όταν καταλάβεις από πού έρχεται η αντίδρασή σου, παύει να είναι απόδειξη ότι αποτυγχάνεις και γίνεται πληροφορία.
Όρια και ζεστασιά μαζί: τι λέει η ψυχολογία
Η αναπτυξιακή ψυχολογία μελετά εδώ και δεκαετίες τα γονεϊκά στυλ. Η Νταϊάνα Μπάουμριντ, από τη δεκαετία του 1960, περιέγραψε τρία βασικά. Το αυταρχικό, με όρια χωρίς ζεστασιά. Το επιτρεπτικό, με ζεστασιά χωρίς όρια. Και το authoritative, που συνδυάζει σταθερά όρια με ζεστή καθοδήγηση. Το τελευταίο είναι εκείνο που σε μεγάλο μέρος της έρευνας συνδέεται με τα καλύτερα αποτελέσματα για τα παιδιά, στη συναισθηματική ρύθμιση, στην αυτοεκτίμηση και στις σχέσεις τους.
Δες τώρα τι συμβαίνει με τις δύο τάσεις. Το gentle parenting, όταν χάνει τα όρια, γίνεται επιτρεπτικό. Το FAFO, όταν χάνει τη ζεστασιά, γίνεται αυταρχικό με σύγχρονο όνομα. Καμία από τις δύο δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι όταν κρατάμε μόνο το μισό.
Σκέψου ένα σπίτι. Τα όρια είναι οι τοίχοι, η ζεστασιά είναι η θέρμανση. Χωρίς τοίχους, το παιδί δεν ξέρει πού τελειώνει ο κόσμος και πού αρχίζει εκείνο. Χωρίς θέρμανση, οι τοίχοι είναι απλώς κρύοι. Ένα παιδί χρειάζεται ένα σπίτι που στέκεται και που είναι ζεστό.
Πώς μοιάζει αυτό μια συνηθισμένη Τρίτη το πρωί
Δεν χρειάζεσαι τέλεια σενάρια. Χρειάζεσαι μια σειρά: πρώτα σύνδεση, μετά όριο, και όπου είναι ασφαλές, χώρο για συνέπεια.
Το παιδί δεν θέλει να πάει σχολείο. Δεν το πείθεις ότι δεν πρέπει να νιώθει έτσι και δεν αλλάζεις την απόφαση. Λες: «Καταλαβαίνω ότι είναι δύσκολο να ξεκινάς ξανά. Θα είμαι εδώ το μεσημέρι. Και πάμε τώρα». Το συναίσθημα χωράει, η μέρα προχωρά.
Το παιδί ξεχνά ξανά το μπουφάν. Αν δεν κινδυνεύει, ας το δοκιμάσει λίγο. Και το απόγευμα, χωρίς «στο είπα», ρωτάς απλά: «Πώς ήταν έξω χωρίς μπουφάν;». Εκεί η συνέπεια συναντά τη σχέση και γίνεται μάθηση, όχι μοναξιά.
Εσύ φωνάζεις, γιατί είσαι άνθρωπος. Και μετά επανορθώνεις: «Φώναξα πριν λίγο και δεν μου άρεσε πώς μίλησα. Δεν φταις εσύ για το πώς ένιωσα. Μπορούμε να το ξαναπούμε;». Αυτό είναι ίσως το πιο πολύτιμο μάθημα που θα δώσεις ποτέ: ότι μια σχέση αντέχει το λάθος και μπορεί να επιδιορθωθεί. Είναι η ίδια αντοχή που λείπει από τόσες σχέσεις ενηλίκων, και ξεκινά από εδώ.
Κάν’το αλλιώς
Αν βλέπεις ότι οι ίδιες συγκρούσεις επαναλαμβάνονται, αν οι ενοχές σε βαραίνουν περισσότερο από τα ίδια τα γεγονότα, ή αν νιώθεις ότι γίνεσαι ο γονιός που ορκίστηκες ότι δεν θα γίνεις, δεν είναι αποτυχία. Είναι το σημείο όπου το παρελθόν σου ζητά προσοχή. Εκεί δουλεύουμε στη θεραπεία με γονείς: στο τι κουβαλάς από την οικογένεια που σε μεγάλωσε, ώστε να μπορείς να γίνεις ο γονιός που θέλεις, χωρίς να χρειάζεται να είσαι τέλειος.
Αν θέλεις να το δούμε μαζί, μπορείς να κλείσεις μια συνεδρία στη Βάρκιζα. Δεν χρειάζεται να έχεις όλες τις απαντήσεις. Αρκεί να έρθεις.