Η έννοια της ευθύνης αποτελεί θεμέλιο των ανθρώπινων σχέσεων. Χωρίς αυτήν, η συνύπαρξη γίνεται χαοτική· με την υπερβολή της, όμως, μπορεί να γίνει ασφυκτική. Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην υγιή ευθύνη και την υπερευθύνη επηρεάζει βαθιά τις διαπροσωπικές σχέσεις, τις συντροφικές δυναμικές και ιδιαίτερα τον γονεϊκό ρόλο.
Τι είναι η ευθύνη και τι η υπερευθύνη;
Ευθύνη είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τον ρόλο μας, να αναλαμβάνουμε τις πράξεις και τις συνέπειές τους, μέσα σε σαφή όρια. Συνδέεται με την ωριμότητα, την αυτονομία και τον σεβασμό τόσο προς τον εαυτό μας όσο και προς τους άλλους.
Υπερευθύνη, αντίθετα, εμφανίζεται όταν το άτομο:
- αναλαμβάνει συναισθήματα, ανάγκες ή αποτελέσματα που δεν του ανήκουν,
- αισθάνεται ενοχή όταν οι άλλοι δυσφορούν,
- δυσκολεύεται να θέσει όρια,
- ταυτίζει την αξία του με το «να φροντίζει» ή «να διορθώνει» τους άλλους.
Συχνά, η υπερευθύνη δεν μοιάζει παθολογική· μοιάζει με καλοσύνη, φροντίδα ή ωριμότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, λειτουργεί εις βάρος τόσο του ατόμου όσο και των σχέσεών του.
Πώς επηρεάζει τις σχέσεις στους ενήλικες;
Στις ενήλικες σχέσεις, η υπερευθύνη δημιουργεί ανισορροπία. Ένας σύντροφος, φίλος ή συνεργάτης «κρατά» περισσότερο βάρος απ’ όσο του αναλογεί, ενώ ο άλλος συχνά παθητικοποιείται.
Συνηθισμένες συνέπειες:
- εξάντληση και συναισθηματική κόπωση,
- καταπίεση θυμού που δεν εκφράζεται,
- σχέσεις εξάρτησης ή ρόλοι «σωτήρα – αδύναμου»,
- δυσκολία στη γνήσια οικειότητα, αφού ο ένας φροντίζει αντί να συναντά.
Η υγιής ευθύνη επιτρέπει τη συν-ευθύνη: «είμαι εδώ, αλλά δεν είμαι υπεύθυνος για σένα».
Υπερευθύνη και γονεϊκός ρόλος
Στον γονεϊκό ρόλο, η υπερευθύνη είναι ιδιαίτερα συχνή και κοινωνικά ενισχυμένη. Πολλοί γονείς νιώθουν ότι πρέπει:
- να προλαμβάνουν κάθε δυσκολία του παιδιού,
- να ρυθμίζουν τα συναισθήματά του,
- να φέρουν αποκλειστικά την ευθύνη για την επιτυχία ή την αποτυχία του.
Ωστόσο, όταν ο γονέας γίνεται υπερελεγκτικός ή υπερπροστατευτικός:
- το παιδί δυσκολεύεται να αναπτύξει αυτονομία,
- φοβάται το λάθος,
- δεν μαθαίνει να αναλαμβάνει ευθύνη για τον εαυτό του,
- εσωτερικεύει άγχος ή ενοχή.
Η υγιής γονεϊκή ευθύνη δεν σημαίνει «τα κάνω όλα για σένα», αλλά «είμαι παρών, σταθερός και διαθέσιμος, ώστε να μάθεις να κάνεις μόνος σου».
Πότε αναλαμβάνουμε ρόλο και πότε όχι;
Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι:
Μου αναλογεί αυτός ο ρόλος ή τον παίρνω για να νιώσω ασφάλεια, αποδοχή ή έλεγχο;
Αναλαμβάνουμε υγιώς έναν ρόλο όταν:
- έχουμε σαφή όρια,
- υπάρχει συμφωνία ή ανάγκη,
- δεν ακυρώνουμε τον άλλον,
- μπορούμε να αποσυρθούμε χωρίς ενοχή.
Αντίθετα, μπαίνουμε σε υπερευθυνότητα όταν:
- φοβόμαστε τη σύγκρουση ή την απόρριψη,
- νιώθουμε απαραίτητοι για να έχουμε αξία,
- συγχέουμε την αγάπη με τη θυσία.
Ανάληψη ή ανάθεση ευθύνης;
Σημαντική είναι και η διάκριση ανάμεσα στην ανάληψη και την ανάθεση ευθύνης.
- Ανάληψη ευθύνης: «Αναγνωρίζω τι μου ανήκει και το φροντίζω».
- Ανάθεση ευθύνης: «Δίνω στον άλλον αυτό που του αναλογεί, ακόμα κι αν δυσκολευτεί».
Η ανάθεση δεν είναι αδιαφορία. Είναι πράξη εμπιστοσύνης. Ειδικά στη γονεϊκότητα και στις ενήλικες σχέσεις, η ανάθεση επιτρέπει την ανάπτυξη, την ισοτιμία και την ψυχική ανθεκτικότητα.
Κάν’το αλλιώς
Η ευθύνη, όταν είναι ισορροπημένη, ενδυναμώνει τις σχέσεις. Η υπερευθύνη, όσο καλοπροαίρετη κι αν είναι, τις βαραίνει. Το ζητούμενο δεν είναι να φροντίζουμε λιγότερο, αλλά να φροντίζουμε σωστά: με όρια, διάκριση και σεβασμό στην αυτονομία του άλλου – και τη δική μας.